Ceferin đối đầu FIFA: 20% bản quyền World Cup và cuộc chiến quyền lực trong làng bóng đá

Ngày Aleksander Ceferin đứng trước ống kính tại trụ sở UEFA ở Nyon, Thụy Sĩ, không ai nhắc tới bảng tỷ số. Không đội hình, không VAR, không bàn thắng phút bù giờ. Chủ tịch UEFA chỉ đưa ra một tuyên bố ngắn, và nó lan nhanh hơn mọi bản tin chuyển nhượng trong tuần: bóng đá không phải món hàng để đem bán.

Ẩn sau khẩu hiệu ấy là một thương vụ chưa từng được ký. FIFA dưới thời Gianni Infantino từng đặt lên bàn đàm phán việc bán 20% cổ phần trong hệ thống bản quyền thương mại của mình, bao gồm bản quyền World Cup, cho nhà đầu tư tư nhân. Phương án bị gác lại. Nhưng cách nó được xúc tiến, rồi bị khai tử, rồi bị chính các liên đoàn châu lục quay lại mổ xẻ, mới là phần đáng đọc.

Một tổ chức nắm giữ dòng tiền lớn nhất làng thể thao

FIFA kiểm soát và thương mại hóa những giải đấu lớn nhất hành tinh: World Cup nam, World Cup nữ, Club World Cup mở rộng, hệ thống giải trẻ và futsal. Chu kỳ bốn năm của World Cup mang về hàng tỷ đô la từ bản quyền truyền hình, tài trợ và bán vé. Khi ban lãnh đạo FIFA cân nhắc chuyển nhượng 20% quyền thương mại, về mặt kỹ thuật họ đang nói tới việc chia bớt quyền kiểm soát nguồn thu lớn nhất trong lịch sử thể thao.

UEFA, đại diện cho 55 liên đoàn thành viên châu Âu, phản ứng ngay lập tức. Không đơn độc. AFC châu Á và CONCACAF Bắc, Trung Mỹ cùng Caribe nhanh chóng lập liên minh phản đối. Ba liên đoàn châu lục lớn nhất về tổ chức giải đấu và nguồn thu cùng đứng về một phía, một liên minh hiếm khi hình thành trong các cuộc tranh chấp gần đây của bóng đá thế giới.

Phía FIFA, Infantino gửi thư tới 211 liên đoàn thành viên để giải thích và tìm kiếm ủng hộ. Ông cũng đề nghị tiến hành một cuộc rà soát độc lập về khung quản trị và quy trình ra quyết định của FIFA. Đề nghị đó chưa thuyết phục được nhóm chỉ trích.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ cuộc tranh chấp đã vượt khỏi thương vụ cụ thể. Nó đặt lên bàn ba câu hỏi lớn hơn: ai thực sự có quyền quyết định tương lai của bóng đá thế giới, tiếng nói của các liên đoàn châu lục có trọng lượng đến đâu trước quyền lực của chủ tịch FIFA, và liệu World Cup còn là tài sản chung của bóng đá hay đang trở thành công cụ sinh lời cho một nhóm cổ đông.

20% cổ phần nghĩa là gì

Con số 20% nghe có vẻ nhỏ. Trong cấu trúc tài chính của một tổ chức như FIFA, nó lại là một dấu hiệu mang tính bước ngoặt.

Bán một phần quyền thương mại đồng nghĩa với việc tạo ra một pháp nhân mới, có lợi ích trực tiếp trong việc tối đa hóa doanh thu World Cup. Pháp nhân đó không quan tâm tới việc giữ nguyên thể thức giải, không quan tâm tới lịch thi đấu có đang đè nặng lên cầu thủ hay không, và cũng không quan tâm tới việc liệu các liên đoàn nhỏ có nhận đủ tiền chia hay không. Lợi ích duy nhất của nó là biên lợi nhuận.

Điều này tạo ra một áp lực cấu trúc. Một World Cup tổ chức thường xuyên hơn, nhiều đội hơn, nhiều trận hơn, nhiều gói tài trợ hơn sẽ sinh lời cao hơn. Nhưng bóng đá không vận hành theo logic của một quỹ đầu tư. Lịch thi đấu quốc tế đã ở mức báo động từ nhiều năm. Các giải vô địch quốc gia châu Âu phải chen chúc trong những khoảng trống còn lại. Cầu thủ ở các giải lớn đá hơn 60 trận mỗi mùa, chưa tính các đợt tập trung đội tuyển.

Nếu 20% quyền thương mại thuộc về một nhóm đầu tư tư nhân, mọi quyết định về thể thức sẽ được đọc qua lăng kính lợi nhuận trước khi được đọc qua lăng kính thể thao. Đó là điểm mà UEFA phản ứng mạnh nhất. Với họ, việc bán cổ phần bản quyền World Cup không phải là một giao dịch tài chính đơn thuần. Nó là việc thay đổi bản chất quyền sở hữu của giải đấu lớn nhất hành tinh.

Lá thư gửi 211 liên đoàn

Infantino không đi qua các liên đoàn châu lục. Ông đi vòng qua họ, gửi thư trực tiếp tới 211 liên đoàn thành viên quốc gia.

Về mặt chiến lược, đó là một nước đi có tính toán. Các liên đoàn châu lục như UEFA, AFC và CONCACAF là những thực thể đã công khai phản đối. Nhưng các liên đoàn quốc gia nhỏ, những thành viên chỉ có một phiếu trong đại hội đồng, thường quan tâm tới khoản tiền chia hàng năm và các chương trình phát triển hơn là tới các cuộc tranh luận về quản trị. Nếu Infantino giành được sự ủng hộ của nhóm này, ông có thể tạo ra một thế đối trọng với sức ép từ các liên đoàn lớn.

Tuy vậy, lá thư chưa đạt hiệu quả. Các liên đoàn châu lục vẫn giữ nguyên quan điểm. Một số liên đoàn thành viên vẫn tỏ ra hoài nghi về khả năng FIFA tự cải tổ.

Điều đáng chú ý nằm ở phần sau của lá thư: đề nghị rà soát độc lập quy trình ra quyết định. Ở đây tồn tại một vấn đề cấu trúc. Cuộc rà soát do Infantino đề xuất sẽ do FIFA lập hội đồng rà soát, và hội đồng đó báo cáo lên chính FIFA Council, cơ quan mà ông lãnh đạo. Nói cách khác, bên kiểm tra và bên bị kiểm tra nằm trong cùng một cấu trúc quyền lực.

Trong quản trị tổ chức, tính độc lập của một cuộc rà soát được quyết định bởi ba yếu tố: ai đề cử thành viên, nhóm đó được tiếp cận tài liệu gì, và kết quả rà soát có ràng buộc pháp lý hay chỉ mang tính khuyến nghị. Với trường hợp của FIFA, cả ba yếu tố đều chưa rõ ràng. Đây là lý do giải thích vì sao các liên đoàn châu lục chưa chấp nhận cuộc rà soát như một giải pháp đủ mạnh.

Hệ quả với World Cup 2030 và Club World Cup 2026

Cuộc tranh chấp quản trị không nằm trong phòng họp. Nó truyền trực tiếp xuống các sản phẩm mà FIFA đang bán.

Club World Cup mở rộng là dự án cờ hiệu gần nhất của Infantino. World Cup 2030 với thể thức tổ chức đa quốc gia là dự án dài hạn tiếp theo. Cả hai đều phụ thuộc vào việc FIFA đàm phán được các hợp đồng tài trợ và bản quyền truyền hình giá trị lớn. Khi chủ tịch FIFA bị chính các liên đoàn châu lục lớn đặt dấu hỏi về uy tín quản trị, các đối tác thương mại sẽ đọc tình hình theo một cách khác. Họ có thể không rút lui, nhưng họ sẽ đàm phán khác.

Sự bất định về cấu trúc bản quyền thương mại cũng ảnh hưởng tới chu kỳ đàm phán. Các đài truyền hình và nhà tài trợ thường ký hợp đồng nhiều năm trước khi giải đấu diễn ra. Nếu họ tin rằng cấu trúc quyền thương mại của FIFA có thể thay đổi sau một cuộc rà soát quản trị, họ sẽ đưa điều khoản điều chỉnh vào hợp đồng. Những điều khoản đó đều làm giảm giá trị hợp đồng.

Giải vô địch bóng đá thế giới 2026 tại Bắc Mỹ, với thể thức 48 đội, đã được định hình. World Cup 2030 đang trong giai đoạn chuẩn bị hồ sơ đăng cai. Đây là khoảng thời gian mà mọi bất ổn về quyền sở hữu bản quyền đều có giá của nó.

Cuộc bầu cử chủ tịch FIFA 2027

Một yếu tố thời gian quan trọng ít khi được nhắc tới trong các bản tin: nhiệm kỳ chủ tịch FIFA hiện tại kết thúc vào năm 2027.

Ceferin không nêu đích danh Infantino trong các phát biểu của mình. Đó là một nước đi ngoại giao có tính toán. Bằng cách tránh công kích cá nhân, ông giữ lại khả năng đàm phán kín sau này, đồng thời vẫn duy trì áp lực công luận. Nhưng mọi người trong ngành đều hiểu rằng những tuyên bố này được ghi lại và sẽ được sử dụng lại khi cuộc bầu cử diễn ra.

Với một chủ tịch FIFA đương nhiệm bị các liên đoàn châu lục lớn phản đối, cuộc bầu cử năm 2027 trở thành một sự kiện mở. Nhóm ủng hộ Ceferin có thể tìm một ứng viên thay thế, hoặc cũng có thể dùng sức ép này để đòi các nhượng bộ quản trị. Cả hai kịch bản đều làm suy yếu vị thế đàm phán của Infantino trong hai năm tới.

Những gì không được nói ra

Một điểm mà các bản tin chính thống bỏ qua: không rõ các điều khoản tài chính cụ thể của thương vụ bị hủy là gì. FIFA định giá 20% quyền thương mại ở mức bao nhiêu, ai là nhà đầu tư được nhắm tới, và cấu trúc hợp đồng đề xuất ra sao.

Thông tin đó quan trọng vì nó cho biết áp lực tài chính thực sự đằng sau đề xuất. Nếu con số đủ lớn để giải quyết một vấn đề thanh khoản của FIFA, đề xuất có thể được đưa trở lại dưới một hình thức khác. Nếu đó chỉ là một tham vọng mở rộng, khả năng nó quay lại sẽ thấp hơn.

Tương tự, không rõ liệu đã có nhà đầu tư khác tiếp cận FIFA kể từ khi đề xuất bị gác. Thị trường vốn tư nhân chưa bao giờ mất hứng thú với tài sản thể thao. Một giải đấu toàn cầu có chu kỳ bốn năm và lượng người xem ổn định là loại tài sản mà các quỹ hạ tầng và quỹ đầu tư dài hạn tìm kiếm. Việc một đề xuất bị hủy không đồng nghĩa với việc nó bị lãng quên.

Điểm mù trong lập luận của UEFA

Lập trường của Ceferin nghe rất chắc chắn: bóng đá không phải để bán, và FIFA không được phép tự ý định đoạt tài sản chung. Nhưng bất kỳ ai đặt UEFA lên bàn cân đều phải tự hỏi một câu khó: cơ cấu quản trị của chính UEFA có minh bạch hơn không?

UEFA vận hành các giải đấu sinh lời cao nhất châu Âu. Champions League là một trong những sản phẩm thể thao có giá trị bản quyền truyền hình lớn nhất hành tinh. Quy trình ra quyết định của UEFA về thể thức, về phân bổ doanh thu, về việc mở rộng số đội tham dự, chưa từng được đưa ra trưng cầu ý kiến của toàn bộ các bên liên quan theo cách mà họ đang yêu cầu FIFA thực hiện.

Điều đó tạo ra một rủi ro chính trị. Nếu các nhà phê bình tìm được ví dụ về việc UEFA tự quyết định mà không tham vấn đầy đủ, quyền lực đạo đức của Ceferin sẽ lung lay. Trong các cuộc tranh chấp quản trị, bên nào giữ được tư thế nhất quán sẽ thắng về dài hạn.

Lập luận phản trực giác

Giả định phổ biến hiện nay là FIFA đang yếu đi và UEFA đang thắng. Cách đọc đó chưa chắc đúng.

Một tổ chức bị chỉ trích có xu hướng cải tổ. Một tổ chức giữ được tư thế đúng đắn có xu hướng đứng yên. Trong lịch sử quản trị thể thao, các cuộc khủng hoảng uy tín thường tạo ra nhiều thay đổi thực chất hơn là các giai đoạn ổn định. Nếu cuộc tranh chấp này buộc FIFA phải chấp nhận các yêu cầu tham vấn bắt buộc đối với các quyết định thương mại quy mô lớn, hệ quả sẽ lớn hơn nhiều so với việc chỉ hủy một thương vụ.

Ngược lại, nếu UEFA chỉ dừng ở việc giành chiến thắng truyền thông, cấu trúc quyền lực thực tế sẽ không thay đổi. Đề xuất bán cổ phần bản quyền có thể quay lại sau vài năm, dưới một hình thức tinh vi hơn, chẳng hạn qua một liên doanh hoặc một quỹ hạ tầng có tính chất đầu tư dài hạn thay vì mua cổ phần trực tiếp.

Một điểm phản trực giác khác: sự phản đối của AFC và CONCACAF không nhất thiết xuất phát từ quan điểm quản trị giống UEFA. Với các liên đoàn này, câu hỏi trung tâm là tỷ lệ phân bổ doanh thu và tiếng nói trong các quyết định về thể thức giải đấu. Nếu FIFA đưa ra một gói nhượng bộ tài chính hợp lý, liên minh hiện tại có thể không giữ được sự đồng nhất.

Điều cần theo dõi

Có vài tín hiệu cụ thể sẽ quyết định hướng đi của câu chuyện này.

Thứ nhất là điều khoản tham chiếu của cuộc rà soát quản trị. Nếu văn bản này nêu rõ quyền tiếp cận tài liệu, quy trình bổ nhiệm độc lập và tính ràng buộc của kết luận, đó sẽ là dấu hiệu cho thấy nhóm phản đối đã đạt được nhượng bộ thực chất.

Thứ hai là lập trường của các liên đoàn quốc gia lớn. Nếu Đức, Anh, Ý, Tây Ban Nha hay Brazil công khai đứng về phía Ceferin, cán cân trong FIFA Council sẽ thay đổi nhanh chóng.

Thứ ba là mức độ chủ động của FIFA Council. Nếu hội đồng này tự đưa ra sáng kiến cải tổ thay vì chờ chủ tịch chỉ đạo, đó là dấu hiệu quyền lực nội bộ đang dịch chuyển.

Nhìn xa hơn một trận đấu

Cuộc tranh chấp giữa UEFA và FIFA mang tính chu kỳ. Nó không kết thúc ở một thương vụ bị hủy, và cũng không kết thúc ở một lá thư gửi 211 liên đoàn. Nó sẽ tiếp tục qua các cuộc họp hội đồng, các vòng đàm phán bản quyền, và cuối cùng là một cuộc bỏ phiếu.

Điều đáng chú ý với người theo dõi bóng đá châu Á, trong đó có Việt Nam, là tác động gián tiếp. Các liên đoàn thành viên nhỏ thường không có tiếng nói trong các cuộc tranh chấp cấp cao, nhưng họ là bên nhận tiền chia từ các chương trình phát triển. Nếu cấu trúc doanh thu của FIFA thay đổi theo hướng thương mại hóa nhiều hơn, dòng tiền chảy về các chương trình phát triển cơ sở có thể bị siết lại.

Ngược lại, nếu cuộc khủng hoảng này tạo ra một cơ chế tham vấn bắt buộc đối với các dự án thương mại lớn, tiếng nói của các liên đoàn nhỏ có thể được nâng lên một bậc.

Câu hỏi để lại không phải là ai đang thắng trong cuộc khẩu chiến này. Câu hỏi là liệu cuộc tranh chấp có tạo ra được một cơ chế ra quyết định mà ở đó một đề xuất trị giá hàng tỷ đô la không thể được đẩy đi mà không có sự đồng thuận của những bên sẽ phải sống với hệ quả của nó. Nếu câu trả lời là có, bóng đá sẽ bước sang một giai đoạn quản trị khác. Nếu câu trả lời là không, thương vụ tiếp theo chỉ đang chờ một thời điểm thuận lợi hơn.