Sải tay trong im lặng: Bơi lội Việt Nam và bài toán đường dài chưa có lời giải

Đường bơi 1500m không có khán đài gào thét. Nó chỉ có tiếng nước vỡ đều đặn như một chiếc máy đếm nhịp, và ở làn số 4, Nguyễn Huy Hoàng đang bơi ngược dòng thời gian. Tôi đứng ở khu vực hỗn hợp sau khi cuộc đua khép lại, nhìn bảng điện tử còn nhấp nháy con số, và nghe thấy điều đầu tiên anh nói không phải là thành tích, mà là: “Em mệt, nhưng em biết mình còn có thể bơi nhanh hơn.” Câu nói ấy theo tôi suốt nhiều năm theo dõi bơi lội Việt Nam. Ở một đất nước mà bơi lội chưa bao giờ là môn thể thao của đám đông, mỗi giây cắt xuống đều phải trả bằng thứ gì đó lớn hơn mồ hôi. Trong phòng họp báo, người ta hỏi về huy chương. Tôi muốn hỏi về nhịp thở. Bởi đường dài dưới nước là môn thể thao mà đồng hồ bấm giờ không biết nói dối, nhưng cũng không nói hết sự thật. Một vận động viên 1500m bơi khoảng 15 đến 16 phút, thực hiện hơn 600 chu kỳ sải tay, hít thở có kiểm soát mỗi hai hoặc ba nhịp. Trong suốt quãng thời gian đó, khán giả chỉ thấy một dáng người trượt đi trên mặt nước. Người trong cuộc thấy một trận chiến phân bổ năng lượng, nơi sai lầm ở mét thứ 900 sẽ trả giá ở mét thứ 1400. Bơi lội Việt Nam có một nghịch lý đẹp và buồn. Đất nước có hơn 3.200 km bờ biển, hàng nghìn con sông, nhưng lại có một trong những tỷ lệ biết bơi thấp đáng lo ngại trong khu vực. Theo các chương trình phổ cập bơi phòng chống đuối nước được công bố trong thập niên qua, mỗi năm vẫn có hàng nghìn trẻ em tử vong vì đuối nước. Ở một quốc gia như vậy, bơi lội thành tích và bơi lội sinh tồn tồn tại như hai thế giới song song: một bên là những bể bơi tiêu chuẩn ở các thành phố lớn, một bên là những đứa trẻ lớn lên cạnh ao làng mà không ai dạy nổi. Trong thế giới thành tích, bơi lội Việt Nam gắn với một cái tên đã định hình cả một thập niên: Nguyễn Thị Ánh Viên. Cô gái đến từ Cần Thơ từng giành tám huy chương vàng tại một kỳ SEA Games và trở thành một trong những kình ngư hiếm hoi của Việt Nam vượt qua vòng loại để bước vào bán kết Olympic. Sự nghiệp của Ánh Viên cho thấy một điều: Việt Nam có thể sản sinh ra tài năng đẳng cấp khu vực, thậm chí chạm tới ngưỡng châu lục, nếu có một cá nhân xuất sắc cộng với một hệ thống đủ kiên nhẫn. Nhưng bóng dáng của một ngôi sao không đồng nghĩa với một nền bơi lội. Sau khi Ánh Viên rút lui dần khỏi đấu trường đỉnh cao, câu hỏi lớn nhất của bơi lội Việt Nam hiện ra rõ ràng: ai sẽ là người tiếp theo, và liệu có ai ở phía sau nữa không? Đây là lúc cần nhìn vào cấu trúc, chứ không phải chỉ nhìn vào huy chương. Trong các kiểu bơi, tự do đường dài là nơi kỹ thuật phải phục vụ hiệu suất một cách tàn nhẫn nhất. Một vận động viên 100m có thể bù cho sai sót kỹ thuật bằng tốc độ và sức mạnh. Một vận động viên 1500m thì không. Mọi điểm chết trong quỹ đạo sải tay đều bị nhân lên qua hàng trăm chu kỳ. Ở Nguyễn Huy Hoàng, người được xem là niềm hy vọng đường dài của bơi lội Việt Nam, tôi quan sát thấy một cấu trúc bơi tương đối gọn: tay vào nước ở vị trí cao, hơi chếch ra ngoài trục cơ thể, kéo nước theo quỹ đạo gần như thẳng, và quan trọng nhất là duy trì được nhịp đều. Điểm mạnh của một vận động viên đường dài không nằm ở tốc độ tối đa, mà nằm ở tốc độ trung bình mà họ giữ được khi đã mệt. Đó là thứ tôi gọi là ngưỡng bơi, gần với khái niệm ngưỡng lactate trên đường chạy. Khi so sánh cấu trúc phân đoạn, sự khác biệt giữa bơi lội Việt Nam và bơi lội châu Á hàng đầu nằm ở chặng về đích. Một vận động viên tốt nghiệp đầu tư vào 100m đầu để thiết lập nhịp, và vào 100m cuối để giành phần thắng. Với các vận động viên Việt Nam, phần lớn thời gian mất đi ở chặng 200m cuối cùng, khi nhịp sải tay bắt đầu ngắn lại và tần số giảm. Đây là vấn đề của cả kỹ thuật lẫn nền tảng aerobic. Phân tích này dẫn tới một quan sát ít được nói tới: sự tiến bộ của bơi lội đường dài Việt Nam không nằm ở việc bơi nhanh hơn, mà nằm ở việc giữ được tốc độ đó lâu hơn. Đó là bài toán của hệ thống năng lượng hiếu khí, thứ chỉ xây được bằng khối lượng tập luyện đồ sộ và khoa học phục hồi bài bản, không phải bằng vài đợt tập nước rút. Tôi vẫn nhớ một tối thi đấu tại một giải bơi trong nước. Bảng điện tử hiển thị thành tích, nhưng thứ đọng lại với tôi là khoảnh khắc vận động viên đứng ở mép bể, tay bám thành, ngực phập phồng, mắt nhìn về phía huấn luyện viên như tìm một câu trả lời. Bơi đường dài là môn thể thao của sự cô đơn có tổ chức: ở dưới nước, không ai giúp được bạn quyết định nhịp độ, không ai thay bạn đếm nhịp thở. Các kỳ SEA Games gần đây cho thấy một bức tranh quen thuộc. Bơi lội Việt Nam vẫn là thế lực trong khu vực, cạnh tranh trực tiếp với Thái Lan, Singapore, Malaysia và Indonesia ở nhiều nội dung. Nhưng khi bước ra đấu trường châu Á, khoảng cách hiện ra rõ rệt: một suất vào chung kết Asian Games đã là thành tích đáng ghi nhận, còn đấu trường Olympic là nơi các vận động viên Việt Nam thường dừng ở vòng loại. Điều đáng chú ý là khoảng cách ấy không đều giữa các nội dung. Ở các nội dung bơi ngắn và bơi ếch, bơi lội Việt Nam có những đại diện tiệm cận với trình độ châu lục. Ở các nội dung đường dài, khoảng cách lớn hơn nhiều. Lý do không khó lý giải: bơi đường dài đòi hỏi một nền aerobic được xây từ tuổi thiếu niên, một hệ thống thi đấu dày để tích lũy kinh nghiệm, và những bể bơi 50m tiêu chuẩn đủ để tập luyện quanh năm. Ở Việt Nam, số lượng bể bơi đạt chuẩn dành cho vận động viên vẫn còn hạn chế, và tập luyện đường dài thường phải chia sẻ không gian với người bơi phổ thông. Tôi từng chứng kiến một buổi tập sáng sớm ở Hà Nội. Một nhóm vận động viên trẻ bơi trong làn nước lạnh, bên cạnh là những người lớn tuổi tập thể dục với động tác chậm chạp. Ranh giới giữa thể thao thành tích và thể thao cộng đồng mỏng đến mức cả hai phải sống chung trong cùng một mặt nước. Đây là hình ảnh thật của bơi lội Việt Nam: tiềm năng và điều kiện chưa bao giờ khớp nhau. Phản ứng tự nhiên của bất kỳ nền thể thao nào khi nhắc tới bơi lội Việt Nam là nói về huy chương. Bao nhiêu huy chương vàng SEA Games, bao nhiêu suất dự Olympic, bao giờ có người vào chung kết. Nhưng huy chương là kết quả, không phải nguyên nhân. Vấn đề của bơi lội Việt Nam nằm ở hạ tầng và ở tuổi bắt đầu. Một đứa trẻ Singapore hay Nhật Bản thường được học bơi có hệ thống từ rất sớm, tham gia các câu lạc bộ bơi lứa tuổi, thi đấu liên tục từ cấp trường tới cấp quốc gia. Đến tuổi 15, em đã tích lũy hàng trăm lần xuất phát, hàng nghìn lần quay đầu, và một nhận thức thi đấu không thể dạy trong vài tháng. Ở Việt Nam, nhiều tài năng bơi lội bắt đầu muộn, và đến khi đạt trình độ quốc gia thì quỹ thời gian phát triển đã hẹp lại. Điều này khiến tôi nghi ngờ cách tiếp cận tập trung vào việc săn huy chương ngắn hạn ở các kỳ đại hội. Nếu chỉ nhìn SEA Games, bơi lội Việt Nam có vẻ đang đi đúng hướng. Nếu nhìn vào cấu trúc, khoảng trống lớn nhất lại là ở bên dưới: thiếu một hệ thống câu lạc bộ bơi lứa tuổi đủ dày, thiếu huấn luyện viên được đào tạo bài bản về khoa học thể thao, và thiếu một hệ thống thi đấu quanh năm để vận động viên trẻ tích lũy. Một nghịch lý nữa: bơi lội là môn thể thao mà Việt Nam có lợi thế về mặt cơ thể. Chiều cao trung bình của người Việt đang tăng lên qua các thế hệ, sải tay dài và thân hình mảnh là những lợi thế tự nhiên cho bơi lội. Nhưng lợi thế sinh học không tự chuyển thành thành tích nếu thiếu môi trường nuôi dưỡng. Đây là điểm mà bơi lội Việt Nam đang bỏ lỡ: có nguyên liệu, nhưng chưa có công thức. Bơi lội Việt Nam còn tồn tại một lớp câu chuyện ít được bàn tới: ngành công nghiệp quanh nó. Các trung tâm dạy bơi tư nhân mọc lên ở các đô thị lớn, giá dịch vụ từ vài trăm nghìn đến vài triệu đồng mỗi khóa. Các bể bơi bốn mùa, trung tâm thể thao cao cấp, và các giải bơi phong trào ngày càng phổ biến. Ở tầng dưới của kim tự tháp, thị trường bơi phổ thông đang sôi động hơn bao giờ hết. Nhưng có một khoảng trống giữa thị trường bơi phổ thông và bơi thành tích. Các câu lạc bộ bơi đỉnh cao vẫn phụ thuộc phần lớn vào ngân sách nhà nước và các trung tâm thể thao quốc gia. Một mô hình câu lạc bộ tư nhân có thể sản sinh vận động viên đẳng cấp quốc tế gần như chưa xuất hiện. Nếu thị trường bơi phổ thông phát triển mà không có cầu nối lên đỉnh cao, bơi lội Việt Nam sẽ mãi có một nền tảng rộng nhưng đỉnh tháp mỏng. Đây là nơi tôi nhìn thấy tiềm năng thật sự. Một quốc gia có hàng triệu người biết bơi chỉ vì nhu cầu sức khỏe và an toàn, cộng với vài nghìn người bơi vì đam mê thi đấu, là một cơ sở đủ để nuôi dưỡng ít nhất vài vận động viên tầm châu lục nếu có hệ thống chuyển tiếp. Bơi lội không cần phổ cập để tìm ra nhà vô địch, nhưng nó cần một đường ống dẫn tài năng không bị đứt gãy. Ở Việt Nam, bơi lội thường chỉ xuất hiện trên mặt báo mỗi khi có đại hội. SEA Games đến, báo chí đưa tin về Ánh Viên và các đồng đội. Đại hội khép lại, làn nước trở nên im lặng trong các trang thể thao. Sự thay đổi kỳ vọng gắn với chu kỳ giải đấu này vô tình tạo ra một áp lực không đều: vận động viên bị đánh giá qua vài ngày thi đấu sau bốn năm chuẩn bị, trong khi quá trình dài bị bỏ qua. Tôi không nghĩ truyền thông phải biến bơi lội thành một môn thể thao đại chúng theo nghĩa giải trí. Nhưng tôi nghĩ bơi lội Việt Nam cần một cách kể chuyện khác: kể về quá trình, về những buổi tập 5 giờ sáng, về những lần thất bại không lên bảng vàng. Bởi người hâm mộ chỉ thật sự gắn bó với một môn thể thao khi họ hiểu giá trị đằng sau thành tích. Tôi trở lại hình ảnh Nguyễn Huy Hoàng trong làn nước. Anh bơi, và phía sau anh là một khoảng trống cần được lấp đầy: những đứa trẻ đang học bơi ở ao làng, những câu lạc bộ chưa tồn tại, những bể bơi chưa được xây, những huấn luyện viên chưa được đào tạo. Đồng hồ dừng lại, nhưng câu chuyện thì vẫn tiếp diễn. Bơi lội Việt Nam không thiếu người bơi nhanh. Điều nó thiếu là một đường bơi đủ dài để những người đó không phải bơi một mình.