Vì sao bóng chuyền nữ Việt Nam sa sút: Khi phụ công phải gánh thay đôi cánh

Trong một trận đấu ở Asian Games, tôi ngồi trong cabin bình luận với cuốn sổ ghi chú quen thuộc trên tay. Sau một pha bóng hỏng ở biên số 4, cô gái ấy không nhìn lên bảng tỉ số. Cô nhìn xuống sàn gỗ, rất nhanh, rồi quay mặt về vòng tròn đồng đội. Không ai trên khán đài để ý. Tôi thì để ý, vì suốt bốn mươi hai năm làm nghề, tôi đã học được rằng khoảnh khắc ngay sau khi bóng chạm sàn mới là khoảnh khắc thật nhất của một vận động viên. Bóng chuyền nữ Việt Nam vừa đi qua một năm mà ở Nhật Bản chúng tôi gọi là "năm rơi". Không phải sụp đổ, không phải mất hết. Chỉ là một năm mà mọi thứ đều thấp hơn chính nó của mười hai tháng trước. Trong nghề của tôi, điều đáng nói không phải là cú ngã, mà là tư thế của người ta trước khi ngã. Để công bằng, phải kể cho đủ. Ở AVC Cup, đội tuyển nữ Việt Nam giành hạng ba và lần đầu sau ba năm không góp mặt ở chung kết. Ở SEA V.Cup, họ đứng nhì giai đoạn một rồi thua trắng 0-3 ở giai đoạn hai. Ở Giải vô địch châu Á, họ chỉ thắng đúng một trận. Ở Asian Games, họ về thứ bảy. Bốn đấu trường, bốn kết quả đều thấp hơn chuẩn cũ, và đó là dấu hiệu chẩn đoán quan trọng hơn bất kỳ chỉ số đơn lẻ nào. Điều đáng chú ý nằm ở danh sách những trận thua. Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc — đó là những trận mà người ta chuẩn bị tinh thần từ trước. Nhưng Indonesia hai lần, Philippines, Kazakhstan — đó là những trận mà trước đây đội tuyển nữ Việt Nam bước vào với tư cách cửa trên. Một năm trước, họ vô địch AVC Cup, vô địch SEA V.Cup, dự giải vô địch thế giới. Bây giờ họ thua cả những đối thủ từng xếp dưới mình. Kiểu thất bại lưỡng cực ấy — thua đối thủ mạnh như dự kiến, và thua cả đối thủ ngang tầm — mới là điều đáng lo. Có một chi tiết dễ bị bỏ qua trong bảng tổng kết: không có bất kỳ dòng dữ liệu tích cực nào về một cá nhân cụ thể. Không ai được nhắc tên như người chơi hay. Sự vắng mặt của tín hiệu tích cực ấy, với tôi, đáng lo hơn mọi con số thất bại, bởi nó nói rằng sự sa sút trải khắp đội hình chứ không nằm ở một vị trí. Và còn chuyện nhân sự. Bốn trụ cột biến mất vì những lý do không liên quan đến phong độ. Hoàng Thị Kiều Trinh, đối chuyền, chấn thương. Nguyễn Thị Uyên, chủ công, chấn thương nặng. Nguyễn Thị Trinh, phụ công, vắng vì lý do gia đình. Vị Thị Như Quỳnh, chủ công, rời đội vì lý do cá nhân. Với một nền bóng chuyền nữ có bể nhân lực hẹp như Việt Nam, mất bốn người cùng lúc là mất cả hệ thống, chứ không phải mất bốn vị trí. Đây là chỗ tôi muốn dừng lâu nhất, vì nó là phần kỹ thuật thuần túy và cũng là phần bị nói sai nhiều nhất. Trong một năm mà đôi cánh liên tục bị chặn, đội tuyển nữ Việt Nam phải đẩy bóng vào vị trí số 3 nhiều bất thường — đến mức Bích Thủy, một phụ công, trở thành một trong những người ghi điểm cao nhất đội. Với người theo dõi bóng chuyền lâu năm, đây là một tín hiệu đỏ, không phải một tin vui. Hãy hình dung hệ thống tấn công nhanh kiểu châu Á. Khối giữa ở giữa lưới không phải là nơi gánh điểm. Nó là mối đe dọa buộc đối phương phải co vào giữa, để rồi bóng bật ra biên cho chủ công đánh một chọi một. Khi phụ công trở thành người ghi điểm chính, nghĩa là mối đe dọa ấy đã biến thành van xả. Đó là một sự đảo ngược cấu trúc, và nó nói với tôi hai điều. Thứ nhất, bóng chuyền đầu tiên vẫn đủ sống để dựng bóng giữa — nếu không, không ai chuyền cho phụ công. Thứ hai, đôi cánh đã bị vô hiệu hóa ngay cả khi bóng được dựng đúng. Vị trí 4 và vị trí 2 liên tục gặp tường chắn đôi, tức là tốc độ ra đòn chậm, đường bóng dễ đọc, và người chuyền hai không đủ khả năng tăng nhịp để tách chắn. Nói cách khác: vấn đề không nằm ở sức bật hay sức mạnh. Nó nằm ở khả năng dự đoán. Một đội dễ đọc là một đội mà đối phương biết bóng sẽ đi đâu trước khi bóng rời tay người chuyền. Dự đoán được sinh ra từ hai nguồn: hoặc bóng chuyền một quá tệ để chạy bài, hoặc kiểu phân phối bóng của người chuyền hai đã bị đối phương ghi bài. Và đây là điều tôi quan sát được qua màn hình: Kim Thoa, người chuyền hai, bất ổn suốt năm. Không phải cô ấy kém. Là cô ấy bị đặt vào một tình thế mà không người chuyền hai nào có thể cứu: nhận bóng không đều, đôi cánh không còn tin vào chính mình, và cả đội trông chờ vào một mình Thanh Thủy. Nói tới Thanh Thủy. Cô ghi 36 điểm ở Asian Games với hiệu suất được giới chuyên môn đánh giá là thấp. Người ta nhìn vào 36 điểm và trách. Tôi nhìn vào lịch thi đấu của cô và thấy một câu chuyện khác hẳn: từ tháng Giêng, cô thi đấu cho câu lạc bộ Gunma Green Wings ở Nhật, trở về VTV Bình Điền Long An, rồi khoác áo đội tuyển quốc gia qua bốn giải liên tiếp. Cơ thể con người không có chỗ cho sai số trong một lịch như thế, và khi một đội chỉ có một mũi tấn công đáng tin, thì mũi tấn công ấy bị đánh đến cạn kiệt. Có một chi tiết nữa ít được nói tới: để lấp chỗ đối chuyền, đội tuyển đã phải dùng Đoàn Thị Xuân, Thanh Thủy và Nguyễn Thị Uyên — những tay đập chủ công — chơi trái vị trí. Đối chuyền không phải là chủ công đổi bên. Góc chạy đà khác, điểm chạm bóng so với tường chắn khác, bài phối hợp với phụ công khác. Kéo một chủ công sang đánh đối chuyền thường kéo theo hiệu suất tấn công giảm và chắn biên phải yếu đi cùng lúc. Đó là cái giá kỹ thuật của việc hết người. Và còn một tầng nữa. Kim Thoa, Bích Thủy, Khánh Đang là những thành viên lâu năm. Họ không tệ đi trong một mùa, nhưng gần như không ai đạt đỉnh phong độ cùng lúc với người khác. Với một đội bóng, đó là triệu chứng của quản lý thể lực và lịch thi đấu lệch pha, chứ không phải của tuổi tác. Giờ đến phần tôi cho là bị nói sai nhiều nhất trong suốt năm qua. Người ta gọi năm nay là năm sa sút của một thế hệ vàng. Tôi không thấy thế. Tôi thấy một đội không hề đánh mất nền tảng kỹ thuật của mình, nhưng bị hai lực đẩy cùng lúc: một lực từ bên trong — thiếu người, quá tải — và một lực từ bên ngoài — Indonesia và Philippines đã tiến bộ rất nhanh. Đây mới là câu chuyện thực sự. Khi một nền bóng chuyền nữ ở tầng hai châu Á không còn giữ được khoảng cách với nhóm dưới, thì vấn đề không còn là phong độ của một mùa. Nó là cuộc đua vũ trang trong khu vực. Indonesia, Philippines đã đầu tư, đã học, đã thu hẹp khoảng cách trong khi Việt Nam bước lùi. Một phần sự sa sút là tuyệt đối, một phần là tương đối — và phần tương đối mới là phần khó lấy lại. Và có một điều giới truyền thông Việt Nam nói đúng nhưng nói chưa đủ: thất bại ở AVC Cup mới là tổn thất chiến lược lớn nhất. Đó là đấu trường mà Việt Nam từng thống trị ba năm liền. Mất nó không chỉ là mất một danh hiệu. Nó là mất điểm xếp hạng, mất niềm tin, mất vị thế trong mắt các nhà tài trợ khu vực. Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng một điều mà ở tuổi 58 tôi không còn ngại nói. Thành tích của một đội tuyển nữ và giá trị thương mại của nó được buộc với nhau bằng một sợi dây mỏng hơn nhiều so với bóng đá nam. Mỗi bản hợp đồng là một cuộc chia ly được đóng dấu bởi con số. Khi Thanh Thủy sang Nhật, đó là tin tốt cho cô ấy và cho hình ảnh bóng chuyền nữ Việt Nam. Nhưng nó cũng là một món nợ thể lực mà đội tuyển quốc gia phải trả vào cuối mùa. Không ai trong ban huấn luyện có thể nói "không" với một ngôi sao đang chơi ở nước ngoài khi cô ấy trở về. Và không ai bảo vệ cô ấy khỏi chính sự kỳ vọng ấy. Tôi đã phỏng vấn Hedvig Lindahl ở Olympic Tokyo, sau trận chung kết mà Thụy Điển thua Canada trên chấm luân lưu. Cô ấy 38 tuổi, nói về 120 phút dưới nắng 34 độ và việc mình không ngủ được vì lo cho các đồng đội trẻ. Từ hôm ấy, tôi đổi cách đặt câu hỏi. Tôi không còn hỏi "cảm giác khi thua thế nào". Tôi hỏi "cái giá để đứng được ở đây là gì". Với Thanh Thủy năm nay, câu trả lời đã nằm sẵn trong hiệu suất 36 điểm ấy. Còn một điều nữa về áp lực. Đội tuyển này vừa trải qua một chu kỳ thành công hiếm có, và thành công ấy tạo ra một cái bóng kỳ vọng. Khi vào top 4 Asian Games là mục tiêu được nói ra, và kết quả là thứ bảy, thì khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế không nằm ở tay đập. Nó nằm ở cách người ta đọc chính mình. Ở tuổi 58, tôi không còn nhớ tỉ số. Tôi nhớ gương mặt người dứt điểm. Và gương mặt của đội tuyển nữ Việt Nam năm nay là gương mặt của một người đứng dậy sau cú ngã nhưng chưa biết mình ngã vì đâu. Trái bóng không khóc, nhưng người kể chuyện thì có. Ban huấn luyện do Nguyễn Tuấn Kiệt dẫn dắt đang bị đặt câu hỏi về khả năng điều chỉnh trong những thời điểm quan trọng. Đó là một câu hỏi công bằng, nhưng nó chưa phải là câu hỏi lớn nhất. Câu hỏi lớn nhất nằm ở chỗ khác: liệu bốn trụ cột vắng mặt có trở lại, liệu lịch thi đấu của ngôi sao số một có được cắt bớt, và liệu một tay chuyền hai có được trao đủ thời gian và đủ niềm tin để tăng nhịp ra đòn. Ban huấn luyện gọi năm nay là một lời cảnh tỉnh. Tôi đồng ý, với một điều kiện: cảnh tỉnh chỉ có giá trị nếu nó đến trước khi mùa giải bắt đầu, chứ không phải sau khi mùa giải kết thúc. Những điều có thể sửa đều nằm trong tầm tay. Không cần thế hệ mới, không cần phép màu. Cần một mùa đông tỉnh táo, một kế hoạch thể lực biết nói lời từ chối, và một tuyến trẻ được đẩy lên sớm hơn một năm so với dự kiến. Bóng chuyền nữ không cần ai giải cứu; nó cần ai đó chịu nhìn đủ lâu. Và tôi vẫn ở đây, nhìn.