ASIAD 26/9: Bắn súng và canoe gánh kỳ vọng, còn phép tính thật nằm ở loạt đứng

Trong bảng tổng sắp huy chương ASIAD, ô cạnh tên đoàn thể thao Việt Nam ghi số "1". Một tấm vàng, sau chuỗi ngày thi đấu mà báo chí trong nước mô tả là "nhiều áp lực". Ngày 26/9, ban tổ chức Đại hội Thể thao châu Á dồn lịch vào năm bộ môn: bắn súng, canoe/kayak sprint, điền kinh, bắn cung và cầu lông. Nhìn vào start list do ban tổ chức công bố, cấu trúc ngày thi đấu lộ ra điều mà bảng tổng sắp chưa chịu nói: kỳ vọng của đoàn đang dồn vào một cửa rất hẹp. Chuỗi bằng chứng không bắt đầu từ tin nhắn, mà từ những con số bị bỏ quên. Suốt nhiều ngày thi đấu, mỗi khi một nội dung khép lại mà không có huy chương vàng, cụm từ "khát vàng" lại dày thêm một lần. Cụm từ ấy nghe như mô tả cảm xúc, nhưng với người làm nghề đọc dữ liệu, nó là một chỉ báo kỹ thuật. Khi một đoàn thể thao bước vào ngày thi đấu trong tâm thế chờ đợi bất ngờ, nghĩa là danh sách nội dung có khả năng thắng cao đã cạn. Đoàn không còn cửa nào đủ chắc để tựa vào, và phải trông vào những kết quả vượt ngoài dự tính. Ngày 26/9 vì thế không phải một ngày thi đấu bình thường. Nó là ngày mà lịch thi đấu được xếp dày, và theo cách tôi theo dõi các kỳ đại hội, lịch dày luôn có hai mặt. Mặt thuận là nhiều cửa mở cùng lúc. Mặt nghịch là nguồn lực bị chia mỏng, và mỗi sai số ở một cửa đều kéo áp lực dồn sang cửa còn lại. Với một đoàn mà kỳ vọng huy chương tập trung vào hai môn, việc chia mỏng không phải câu chuyện thể lực đơn thuần. Nó là câu chuyện điều phối. Bắn súng là cửa thứ nhất, và cũng là cửa được nói tới nhiều nhất. Nội dung 50m súng trường ba tư thế buộc vận động viên bắn ở ba trạng thái: nằm, quỳ và đứng. Mỗi trạng thái đòi hỏi một dạng kiểm soát khác nhau. Tư thế nằm cho điểm cao và ổn định nhất. Tư thế quỳ giữ nhịp. Tư thế đứng là nơi khoảng cách điểm số bị kéo giãn nhanh nhất, bởi trọng tâm cơ thể cao nhất và biên độ dao động của hơi thở lớn nhất. Ai giữ được loạt đứng, người đó giữ được tấm huy chương. Đây là điều mà tôi đã nhìn ra từ sớm khi theo dõi các nội dung súng trường: kết quả cuối cùng hiếm khi được định đoạt ở loạt nằm, và gần như luôn được định đoạt ở loạt đứng. Đặt cạnh đó là cấu trúc đối thủ. Ban tổ chức xếp vào nhóm cạnh tranh trực tiếp những cái tên đến từ Trung Quốc, Ấn Độ, Mông Cổ và Iran. Trung Quốc mang tới một xạ thủ đang ở phong độ rất cao, nhân vật mà giới chuyên môn trong khu vực gọi là đối thủ lớn nhất. Ấn Độ, với bề dày ở các nội dung súng trường, tiếp tục là thế lực có hệ thống. Sự khác biệt không nằm ở một cá nhân xuất sắc. Nó nằm ở chỗ các đoàn kia có nhiều lớp vận động viên thay nhau giữ thành tích, còn Việt Nam bước vào với tư cách đoàn có mũi nhọn. Mũi nhọn ấy có tên. Phí Thanh Thảo được xếp là người dẫn dắt cho phần thi đồng đội. Cô là gương mặt nhận sự chú ý đặc biệt mỗi lần xuất hiện, từng được truyền thông quốc tế nhắc tới bởi vẻ ngoài sáng sủa và tư duy bắn súng được đánh giá là thông minh. Nhưng cần nói thẳng điều mà chính các phân tích trong nước thừa nhận: huy chương vàng cá nhân ở nội dung này là thách thức cực lớn. Cửa thực tế nằm ở phần thi đồng đội, và cửa ấy chỉ mở nếu cả ba xạ thủ cùng giữ được ổn định ở loạt đứng. Đây không phải một điều kiện dễ. Nó đòi hỏi cả ba người cùng đạt trạng thái tốt trong cùng một buổi bắn. Canoe/kayak sprint là cửa thứ hai. Ở cự ly 500m, phân bổ lực trong 250m đầu quyết định khả năng bung nước rút ở đoạn cuối. Các đội đua tính chuyện chia đôi cự ly thay vì đẩy hết từ đầu, bởi đẩy sớm đồng nghĩa với việc mất tốc độ đúng lúc cần nhất. Hoàng Thị Hương và Vũ Lê Thiên Hải là hai cái tên được đặt vào vị trí kỳ vọng. Nhưng thách thức nằm ở chỗ khác: Trung Quốc là ứng viên vàng số một ở nội dung này, trong khi Kazakhstan và Uzbekistan có truyền thống ở các nội dung thuyền đôi. Việt Nam bước vào một nội dung mới — thuyền đôi nam nữ 500m — nơi tính cạnh tranh được đánh giá là rất mở, đồng nghĩa với việc kết quả khó dự đoán và sai số lớn. Một chi tiết nhỏ thường bị bỏ qua: việc bốc thăm vào làn ngoài được xem là lợi thế tâm lý, bởi vận động viên ít chịu ảnh hưởng từ sóng nước của các thuyền mạnh ở làn giữa. Với một nội dung mà chênh lệch tính bằng phần trăm giây, ít nhiễu sóng nghĩa là ít sai số. Đây là dạng lợi thế không hiện trên bảng thành tích, nhưng nó có thật. Tôi đã từng đối chiếu hàng loạt kết quả đua thuyền để kiểm chứng điều này, và kết luận vẫn giữ nguyên: làn đấu không quyết định người thắng, nhưng nó quyết định biên độ sai số của người thắng. Điền kinh là môn thứ ba, và là môn mà dữ liệu nói thẳng nhất. Ở nhảy xa, Trần Thị Loan có thành tích cá nhân tốt nhất 6,53m, trong khi nhóm đối thủ cạnh tranh được ghi nhận ở mức quanh 6,70m. Ở nhảy ba bước, Hồ Trọng Mạnh có thành tích cá nhân 16,33m, còn nhóm dẫn đầu được ghi nhận trên 17m. Đây không phải khoảng cách nhỏ. Mục tiêu hợp lý của các vận động viên là vượt qua chính mình để tìm suất vé vớt, và với nhảy ba bước, lọt vào top 5 đã được xem là một thành công lớn. Cần nói rõ để tránh hiểu sai: điền kinh ở kỳ đại hội này được đặt ở mục tiêu cọ xát và tích lũy, không phải mục tiêu huy chương. Bắn cung là môn thứ tư, nơi vòng loại ASIAD được vận hành như một cuộc tích điểm nội bộ để phân nhánh nhánh đấu. Kết quả vòng loại quyết định đối thủ ở vòng trong, nên sai số ở đây bị nhân lên qua từng vòng. Một vòng loại kém không chỉ làm mất điểm, nó còn đẩy vận động viên vào nhánh có đối thủ mạnh hơn. Còn cầu lông, khi Nguyễn Thùy Linh được truyền thông gọi bằng biệt danh hoa hậu, câu chuyện lại chuyển sang một lớp khác — lớp của giá trị truyền thông, không phải lớp của xác suất thắng. Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn. Trong cùng một ngày thi đấu, các bản tin đặt cạnh nhau hai loại tín hiệu. Một bên là thách thức cực lớn trước đối thủ đang ở phong độ cao. Một bên là biệt danh nhan sắc. Bài toán kỳ vọng bị bẻ cong theo hướng giá trị truyền thông. Người hâm mộ chờ bất ngờ, truyền thông đẩy hình ảnh, còn bảng điểm thì vẫn chỉ ghi một. Có một câu tôi dùng cho chính mình mỗi khi bị cuốn theo cao trào: đừng hỏi cầu thủ sẽ đi đâu, hãy hỏi ai đang cần chứng minh điều gì. Ở đây, người cần chứng minh nhiều nhất không phải đoàn thể thao, mà là cách chúng ta kể câu chuyện về họ. Khi một vận động viên được bán bằng biệt danh nhan sắc trước khi được bán bằng thành tích bắn, áp lực không nằm ở bia ngắm. Nó nằm ở ống kính. Và theo dữ kiện đã được công bố, chính nguồn áp lực ấy đang ăn vào tâm lý thi đấu: tình trạng khát vàng đã phần nào ảnh hưởng đến tâm lý của các vận động viên. Nghịch lý nằm ở đây. Truyền thông cần câu chuyện để giữ người đọc, nhưng chính câu chuyện ấy lại đẩy kỳ vọng lên mức mà dữ liệu không đỡ nổi. Tôi đã nhìn ra kiểu lệch pha này từ lâu trong bóng đá: giá trên bàn đàm phán và giá trên báo là hai con số khác nhau. Với ASIAD, kỳ vọng trên mặt báo và khả năng thắng trên đường bắn cũng là hai con số khác nhau. Khoảng cách giữa chúng không được trả bằng tiền, mà được trả bằng tâm lý của người trẻ tuổi nhất trong đoàn. Cần công bằng với chính ban tổ chức và đội ngũ huấn luyện: họ không đẩy biệt danh nhan sắc. Đó là sản phẩm của tòa soạn. Nhưng trong một môi trường mà mọi tín hiệu đều đi qua màn hình, rất khó tách phần thi đấu khỏi phần hình ảnh. Vận động viên bắn súng cần sự tĩnh. Cô ấy không cần thêm một lớp ồn ào được gắn lên tên mình trước giờ vào bệ. Vậy domino tiếp theo rơi ở đâu? Nếu phần thi đồng đội bắn súng giữ được loạt đứng, cửa huy chương bạc hoặc đồng mở ra, và áp lực tâm lý dịu đi theo hiệu ứng ngược lại. Khi đoàn có một tấm huy chương đúng lúc, tâm thế của những nội dung sau cũng thay đổi. Nếu không, chính cái biệt danh từng đưa một vận động viên lên trang nhất sẽ quay lại thành thước đo để đánh giá cô ấy, bất kể kết quả thi đấu thực tế ra sao. Tôi từng theo dõi một ca tương tự ở môn bắn súng cách đây vài kỳ đại hội. Một vận động viên được tung hô trước ngày thi, thất bại ở loạt đứng, và câu chuyện sau đó bị viết lại theo hướng hoàn toàn khác. Điều đáng nhớ không phải thất bại, mà là tốc độ đổi chiều của dư luận. Nó nhanh hơn tốc độ bắn của một viên đạn. Đoàn thể thao Việt Nam không thiếu mũi nhọn. Cái thiếu là một cách kể chuyện cho phép mũi nhọn ấy thi đấu mà không phải gánh thêm sức nặng của chính câu chuyện về mình. Ngày 26/9 sẽ trả lời bằng bảng điểm. Còn chúng ta sẽ trả lời bằng cách chúng ta viết về ngày hôm sau.